به گزارش خبرنگار مهر، وقتی از خلق پول صحبت می‌شود، معمولاً تصویر دستگاه چاپ اسکناس به ذهن می‌آید؛ دستگاهی که در بانک مرکزی کار می‌کند و دسته‌های پول را بیرون می‌دهد. اما بخش بزرگی از پولی که هر روز با آن خرید می‌کنیم، کرایه می‌دهیم یا قبض می‌پردازیم، هرگز به شکل اسکناس چاپ نشده است. این پول، موجودی حساب‌های بانکی ماست؛ عددهایی که قدرت خرید دارند و می‌توان آن‌ها را از حسابی به حساب دیگر منتقل کرد.
برای فهمیدن اینکه این پول از کجا می‌آید، باید نقش بانک مرکزی را از بانک‌های تجاری جدا کنیم. بانک مرکزی «پول پایه» ایجاد می‌کند و بانک‌ها با وام‌دادن و برخی معاملات دیگر، «پول سپرده‌ای» می‌سازند. این دو نوع پول به هم ارتباط دارند، اما یکسان نیستند و نباید آن‌ها را با هم اشتباه گرفت.
بانک مرکزی چه پولی می‌سازد؟
پول پایه، به زبان ساده، شامل اسکناس و سکه‌های در گردش و موجودی حساب بانک‌ها نزد بانک مرکزی است. همان‌طور که مردم در بانک‌ها حساب دارند، بانک‌ها نیز نزد بانک مرکزی حساب دارند. موجودی این حساب‌ها برای تسویه پرداخت‌های بین بانک‌ها و رعایت مقررات استفاده می‌شود.
بانک مرکزی می‌تواند از راه‌های مختلف پول پایه ایجاد کند؛ مثلاً به یک بانک وام بدهد، از آن اوراق بهادار بخرد یا در برابر خرید ارز و طلا، حساب ریالی مربوط را افزایش دهد. اعطای اعتبار به دولت نیز، در صورت مجازبودن طبق قوانین، یکی دیگر از این مسیرهاست.
فرض کنیم بانکی ۱۰۰ میلیارد تومان از بانک مرکزی وام بگیرد. بانک مرکزی موجودی حساب آن بانک را به همین اندازه افزایش می‌دهد و در مقابل، طلبی از آن ثبت می‌کند. در این مرحله، بدون آنکه لزوماً اسکناسی چاپ شود، پول پایه افزایش یافته است. البته بانک مرکزی ممکن است هم‌زمان از مسیر دیگری پول جمع کند؛ بنابراین نتیجه نهایی به مجموع عملیات آن بستگی دارد.
وام چگونه به پول تازه تبدیل می‌شود؟
نقش بانک‌های تجاری با یک مثال ساده روشن می‌شود. فرض کنید برای تعمیر خانه، ۱۰۰ میلیون تومان وام می‌گیرید. بانک مبلغ را به حساب شما واریز می‌کند و از همان لحظه می‌توانید با آن خرید کنید یا دستمزد تعمیرکار را بپردازید.
در حسابداری بانک، دو اتفاق هم‌زمان رخ داده است: از یک طرف، بانک ۱۰۰ میلیون تومان از شما طلبکار شده و از طرف دیگر، ۱۰۰ میلیون تومان به موجودی حساب شما اضافه کرده است. این موجودی تازه، پولی قابل خرج‌کردن است.
نکته مهم اینجاست که برای ایجاد این سپرده، لزوماً ۱۰۰ میلیون تومان از حساب مشتری دیگری کم نشده است. برخلاف تصور رایج، بانک همیشه فقط پول موجود یک سپرده‌گذار را برنمی‌دارد تا به وام‌گیرنده بدهد؛ اعطای وام می‌تواند خودش سپرده جدید ایجاد کند.
بااین‌حال، شما یک‌باره ثروتمندتر نشده‌اید؛ چون در کنار موجودی حساب، بدهی هم دارید و باید وام را بازپرداخت کنید. پس ایجاد پول با ایجاد ثروت خالص یکی نیست. بانک همچنین ممکن است با خرید دارایی از یک شخص یا بنگاه و واریز بهای آن به حساب فروشنده، سپرده تازه بسازد.
پول از یک بانک به بانک دیگر می‌رود
حالا فرض کنیم وام را از بانک «الف» گرفته‌اید، اما تعمیرکار در بانک «ب» حساب دارد. با انتقال دستمزد، موجودی حساب شما در بانک اول کم و موجودی حساب تعمیرکار در بانک دوم زیاد می‌شود.
در مجموع شبکه بانکی، پول ایجادشده از بین نرفته است؛ فقط صاحب حساب و محل نگهداری آن تغییر کرده است. اما دو بانک باید این پرداخت را میان خود تسویه کنند. این کار معمولاً با استفاده از موجودی آن‌ها نزد بانک مرکزی و پس از محاسبه خالص پرداخت‌ها انجام می‌شود.
اینجاست که بانک وام‌دهنده به منابع لازم برای تسویه نیاز پیدا می‌کند. بانک می‌تواند سپرده جذب کند، از بانک دیگری قرض بگیرد، دارایی بفروشد یا در چارچوب مقررات از بانک مرکزی اعتبار بگیرد. بنابراین، ایجاد موجودی در حساب مشتری به معنای بی‌نیازی بانک از منابع و نقدینگی نیست.
چرا بانک‌ها بی‌نهایت وام نمی‌دهند؟
اگر بانک می‌تواند با وام‌دادن پول ایجاد کند، چرا این کار را بدون محدودیت انجام نمی‌دهد؟ پاسخ این است که خلق پول برای بانک با هزینه، تعهد و خطر همراه است.
بانک باید توان پاسخ‌گویی به برداشت‌ها و انتقال پول مشتریان را داشته باشد. همچنین باید متناسب با ریسک فعالیت‌هایش سرمایه نگه دارد و مقرراتی مانند ذخیره قانونی، محدودیت رشد ترازنامه و ضوابط پرداخت تسهیلات را رعایت کند.
از طرف دیگر، هر متقاضی وام توان بازپرداخت ندارد. اگر بانک بی‌محابا وام بدهد و بخش بزرگی از مشتریان اقساطشان را نپردازند، زیان می‌بیند و سرمایه‌اش آسیب می‌خورد. هزینه تأمین منابع و نرخ سود نیز بر تصمیم بانک اثر دارد.
بنابراین، عبارت «بانک‌ها از هیچ پول می‌سازند» فقط بخشی از ماجرا را نشان می‌دهد. ایجاد سپرده با ثبت حسابداری ممکن است، اما این کار نه نامحدود است، نه بدون هزینه و نه بدون مسئولیت.
سهم بانک مرکزی و بانک‌ها چقدر است؟
برای تقسیم نقش بانک مرکزی و شبکه بانکی نمی‌توان یک درصد ثابت اعلام کرد. ابتدا باید مشخص باشد درباره چه چیزی صحبت می‌کنیم: پایه پولی، کل نقدینگی یا رشد پول در یک دوره مشخص؟
بانک مرکزی مستقیماً پول پایه ایجاد می‌کند و بر شرایط دسترسی بانک‌ها به منابع و هزینه آن اثر می‌گذارد. بانک‌های تجاری نیز با تصمیم‌های اعتباری و برخی خریدهای دارایی، سپرده می‌سازند.
نقدینگی، در تعریف متعارف، شامل اسکناس و سکه در دست مردم و سپرده‌های بانکی مشمول این تعریف است. در اقتصادهای بانک‌محور، سپرده‌ها معمولاً بخش عمده نقدینگی را تشکیل می‌دهند؛ اما تعیین سهم دقیق آن‌ها در ایران نیازمند آمار همان دوره است.
همچنین نباید پایه پولی و سپرده‌ها را ساده با هم جمع کرد و سهم هر نهاد را به دست آورد. موجودی بانک‌ها نزد بانک مرکزی جزو پایه پولی است، اما پول در دست مردم محسوب نمی‌شود. نسبت پایه پولی به نقدینگی نیز سهم مسئولیت بانک مرکزی و بانک‌ها را نشان نمی‌دهد.
پول چگونه از بین می‌رود؟
همان‌طور که وام‌دادن می‌تواند پول بسازد، بازپرداخت اصل وام هم می‌تواند پول را از بین ببرد. وقتی بخشی از اصل وام را از موجودی حساب خود می‌پردازید، هم سپرده شما و هم طلب بانک کاهش پیدا می‌کند.
البته پرداخت سود وام با بازپرداخت اصل آن تفاوت دارد. همچنین اگر وام‌گیرنده بدهی خود را نپردازد، پولی که قبلاً ایجاد و خرج شده، خودبه‌خود ناپدید نمی‌شود؛ در عوض، بانک با زیان روبه‌رو می‌شود.
در نهایت، خلق پول نتیجه ارتباط بانک مرکزی، بانک‌ها و تقاضای اعتبار است. نه همه پول با چاپ اسکناس ایجاد می‌شود و نه بانک‌ها می‌توانند مستقل از محدودیت‌ها هرقدر بخواهند پول بسازند. شناخت این تفاوت، نخستین قدم برای فهم بحث‌های نقدینگی، اعتبار و سیاست پولی است.
نظر شما