به گزارش خبرنگار مهر، آیت‌الله سید محسن طاهری صبح یکشنبه در بین مردم گرگان با اشاره به جایگاه و اهمیت سوره مبارکه حمد در قرآن کریم، اظهار کرد: سوره حمد از معارف بسیار گسترده‌ای برخوردار است و به دلیل قرار گرفتن در ابتدای قرآن کریم، با عنوان «فاتحةالکتاب» شناخته می‌شود؛ عنوانی که به معنای آغازکننده کتاب الهی است و نباید آن را با مفهوم پایان دادن و خاتمه بخشیدن به یک موضوع اشتباه گرفت.
وی با بیان اینکه در فرهنگ عمومی گاهی واژه فاتحه به معنای پایان کار تلقی می‌شود، افزود: از آنجا که مسلمانان برای درگذشتگان یا در پایان مراسم سوره حمد می‌خوانند، ممکن است این تصور ایجاد شود که فاتحةالکتاب به معنای خاتمه و پایان است، در حالی که این نام به دلیل قرار گرفتن سوره حمد در آغاز قرآن و نقش آن در افتتاح کتاب الهی انتخاب شده است.
طاهری با اشاره به تصمیم خود برای آغاز مباحث قرآنی از ابتدای قرآن کریم، تصریح کرد: به ذهنم رسید که بررسی قرآن را از ابتدا آغاز کنیم و تا هر زمان که فرصت و عمر باقی باشد، این مسیر ادامه پیدا کند. در مرحله نخست، سوره مبارکه حمد را مورد بررسی قرار می‌دهیم و پس از پایان این مباحث، درباره ادامه مسیر تصمیم‌گیری خواهد شد.
سوره حمد از جایگاه ویژه‌ای در عبادت برخوردار است
نماینده مردم گلستان در مجلس خبرگان رهبری با اشاره به نام‌های مختلف سوره حمد، اظهار کرد: این سوره علاوه بر فاتحةالکتاب، با عناوینی همچون حمد، ام‌الکتاب و سبع‌المثانی نیز شناخته می‌شود و از نظر فضیلت و جایگاه، یکی از سوره‌های برجسته قرآن کریم به شمار می‌رود.
وی با تأکید بر اهمیت این سوره در عبادت روزانه مسلمانان گفت: یکی از ویژگی‌های مهم سوره حمد آن است که خواندن آن در تمام نمازهای واجب و مستحب ضرورت دارد و نمی‌توان سوره دیگری را جایگزین آن کرد؛ البته نماز میت از این قاعده مستثناست و فی‌الواقع صلاة در "صلاةالمیت" به معنای دعاست.
طاهری با اشاره به مضمون روایات درباره ضرورت قرائت سوره حمد در نماز، افزود: در روایات آمده است که «لا صَلاةَ إِلّا بِفاتِحَةِ الْکِتاب»؛ یعنی نماز بدون فاتحةالکتاب تحقق پیدا نمی‌کند. البته پس از قرائت سوره حمد، نمازگزار در نمازهای واجب باید سوره دیگری را نیز بخواند، اما اصل قرائت حمد قابل جایگزینی نیست.
سوره حمد؛ بیانگر رابطه مستقیم بنده با پروردگار
این استاد حوزه علمیه در ادامه به محتوای آیات سوره حمد پرداخت و اظهار کرد: یکی از نکات قابل توجه درباره این سوره آن است که خداوند متعال، مفاهیم آن را از زبان بنده بیان کرده است؛ به این معنا که انسان در این سوره با پروردگار خود سخن می‌گوید و ضمن حمد و ستایش او، بندگی و نیاز خود را به درگاه الهی اظهار می‌کند.
وی ادامه داد: هنگامی که انسان عبارت «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» را قرائت می‌کند، در حقیقت خداوند متعال را به عنوان صاحب‌اختیار و پروردگار تمام جهان هستی ستایش می‌کند و در ادامه با بیان «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» اعلام می‌کند که تنها خداوند را عبادت می‌کند و تنها از او یاری می‌طلبد.
طاهری با اشاره به فراز «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ» خاطرنشان کرد: بنده در ادامه این ارتباط معنوی از خداوند درخواست می‌کند که او را به راه مستقیم هدایت کند؛ بنابراین سوره حمد مجموعه‌ای از حمد و ستایش پروردگار، اظهار بندگی، طلب یاری و درخواست هدایت است.
«بسم‌الله الرحمن الرحیم» جزئی از سوره‌های قرآن است
نماینده مردم گلستان در مجلس خبرگان رهبری در بخش دیگری از سخنان خود به جایگاه عبارت «بسم‌الله الرحمن الرحیم» در قرآن کریم اشاره کرد و گفت: بر اساس اعتقاد شیعیان و با استناد به بیانات ائمه اطهار (علیهم‌السلام)، بسم‌الله الرحمن الرحیم جزئی از سوره‌های قرآن کریم محسوب می‌شود و این موضوع درباره سوره حمد نیز صدق می‌کند.
وی با بیان اینکه سوره توبه تنها سوره‌ای است که با بسم‌الله آغاز نشده است، افزود: در ابتدای سایر سوره‌های قرآن، عبارت بسم‌الله الرحمن الرحیم وجود دارد و با در نظر گرفتن بسم‌اللهی که در میان آیات سوره نمل آمده است، شمار این عبارت در قرآن کریم به ۱۱۴ مورد می‌رسد.
طاهری با اشاره به آیه مربوط به نامه حضرت سلیمان(ع) به ملکه سبا در سوره نمل، اظهار کرد: در این آیه عبارت «إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِیمِ» آمده است که نشان می‌دهد مفاهیم بسم‌الله علاوه بر قرآن، در زمان پیامبران گذشته نیز مورد توجه قرار داشته است.
وی همچنین با اشاره به عنوان سبع‌المثانی برای سوره حمد، توضیح داد: این سوره هفت آیه دارد و درباره علت نام‌گذاری آن به سبع‌المثانی نیز دیدگاه‌هایی مطرح شده است. از جمله اینکه واژه مثانی با مفهوم تکرار و دوگانگی ارتباط دارد و برخی از واژه‌ها و مفاهیم در این سوره به شکل تکرارشونده آمده‌اند.
آغاز کارها با نام خدا، زمینه‌ساز تقویت توکل است
طاهری در ادامه با تأکید بر ضرورت آغاز کردن کارهای مهم با نام خداوند، به مضمون روایات در این زمینه اشاره کرد و گفت: در روایات آمده است هر کار مهمی که بدون بسم‌الله آغاز شود، ابتر و ناتمام خواهد ماند. این توصیه نشان‌دهنده اهمیت توجه به نام خداوند در آغاز فعالیت‌های انسان است.
وی با بیان اینکه مفهوم ابتر بودن یک کار صرفاً به معنای بی‌نتیجه ماندن ظاهری آن نیست، افزود: ممکن است برخی افراد حتی بدون توجه به نام خداوند، فعالیت‌هایی انجام دهند و از نظر دنیوی نیز به نتایجی دست پیدا کنند، اما مسئله اصلی در اینجا برخورداری از آثار معنوی و اخروی است.
نماینده مردم گلستان در مجلس خبرگان رهبری ادامه داد: انسان مؤمن باید به گونه‌ای زندگی کند که فعالیت‌های روزمره و حتی کارهایی که ماهیت دنیوی دارند، در مسیر بندگی خداوند قرار بگیرند و برای او آثار معنوی و پاداش اخروی به همراه داشته باشند.
وی با اشاره به آیه «إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِی خُسْرٍ» از سوره عصر، خاطرنشان کرد: اگر انسان تمام فرصت عمر خود یا حتی بخشی از آن را صرف فعالیت‌هایی کند که تنها نتیجه دنیوی دارند و هیچ اثر ماندگار اخروی برای او به همراه نداشته باشند، در حقیقت سرمایه ارزشمند عمر خود را از دست داده است.
طاهری با اشاره به آیه «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» اظهار کرد: هدف از آفرینش انسان و جن، عبادت پروردگار است و این مسئله نشان می‌دهد که انسان می‌تواند تمام ابعاد زندگی خود را در مسیر بندگی قرار دهد و از فرصت‌های زندگی برای دستیابی به ارزش‌های معنوی بهره ببرد.
بسم‌الله تنها یک عبارت زبانی نیست
این استاد حوزه علمیه با تأکید بر اینکه گفتن بسم‌الله باید همراه با توجه و شناخت باشد، اظهار کرد: صرف بر زبان آوردن عبارت بسم‌الله الرحمن الرحیم به تنهایی کافی نیست، بلکه انسان باید به مفهوم و حقیقت آن توجه داشته باشد.
وی افزود: هنگامی که فرد با توجه قلبی کاری را با نام خدا آغاز می‌کند، به این حقیقت توجه پیدا می‌کند که خداوند آفریننده و صاحب قدرت حقیقی است و هر توانایی و امکانی که انسان برای انجام فعالیت‌های خود در اختیار دارد، از نعمت‌های الهی سرچشمه می‌گیرد.
طاهری ادامه داد: انسان با گفتن بسم‌الله باید به این نکته توجه کند که اگر توانایی و امکاناتی برای انجام کارها دارد، همه این نعمت‌ها از سوی پروردگار در اختیار او قرار گرفته است؛ بنابراین این عبارت، یادآور معارف توحیدی و تقویت‌کننده روحیه توکل در انسان است.
وی با اشاره به اینکه بسم‌الله می‌تواند نگاه انسان به فعالیت‌های روزمره را تغییر دهد، بیان کرد: فردی که کار خود را با یاد خدا آغاز می‌کند، در واقع به وابستگی خود به پروردگار اعتراف کرده و می‌پذیرد که برای انجام امور به قدرت و عنایت الهی نیازمند است.
بررسی مفاهیم بسم‌الله از منظر ادبی و تفسیری
نماینده مردم گلستان در مجلس خبرگان رهبری در ادامه به برخی مباحث ادبی و تفسیری درباره عبارت بسم‌الله الرحمن الرحیم پرداخت و گفت: از نظر قواعد زبان عربی، این عبارت به تنهایی یک جمله کامل نیست و در اصطلاح ادبی، جار و مجرور محسوب می‌شود که برای تکمیل معنای آن باید به یک فعل یا عبارت مقدر ارتباط پیدا کند.
وی با بیان اینکه مفسران و ادیبان درباره متعلق بسم‌الله دیدگاه‌های مختلفی مطرح کرده‌اند، افزود: بسیاری از مفسران معتقدند مفهوم «آغاز می‌کنم» در تقدیر این عبارت قرار دارد؛ یعنی انسان فعالیت خود را به نام خداوند آغاز می‌کند.
طاهری توضیح داد: برای مثال، هنگامی که فردی می‌خواهد کاری را انجام دهد و بسم‌الله می‌گوید، در واقع مفهوم آغاز کردن آن فعالیت با نام پروردگار را در نظر دارد. البته این فعل می‌تواند متناسب با کاری که انسان قصد انجام آن را دارد، متفاوت باشد.
وی با اشاره به دیدگاه دیگری در این زمینه اظهار کرد: برخی نیز مفهوم استعانت و یاری خواستن از خداوند را برای متعلق بسم‌الله در نظر گرفته‌اند؛ به این معنا که انسان با نام خداوند از او کمک می‌طلبد و فعالیت خود را با اتکا به قدرت الهی آغاز می‌کند.
این استاد حوزه علمیه با اشاره به تفاوت دیدگاه‌های تفسیری درباره این عبارت، خاطرنشان کرد: بررسی دقیق این مباحث نیازمند آشنایی با علوم ادبی و تفسیری قرآن است و مفسران در طول تاریخ درباره ظرافت‌های زبانی و معنایی آیات قرآن مباحث گسترده‌ای مطرح کرده‌اند.
وی همچنین با اشاره به جایگاه علم صرف و نحو در فهم قرآن کریم، گفت: بسیاری از مباحث ادبی زبان عرب با هدف فهم دقیق‌تر آیات قرآن و روایات شکل گرفته‌اند و بدون آشنایی کافی با ادبیات عرب، امکان دستیابی به تفسیر دقیق و عمیق آیات وجود نخواهد داشت.
نظر شما