خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی: گاهی اوقات ما جایگاه معلمی و ناصح بودن امام علی(ع) را فراموش می‌کنیم. امام در نهج‌البلاغه صرفا به بیان مسائل اعتقادی و دینی نپرداختند، بلکه درباره شیوه درست زندگی کردن، رفتار با دیگران، کنترل خواسته‌های درونی و چگونگی رسیدن انسان به سعادت نیز صحبت کردند. در واقع، بسیاری از سخنان امیرالمومنین(ع) را می‌توان راهنمایی برای زندگی روزمره انسان دانست؛ راهنمایی‌هایی که حتی پس از گذشت قرن‌ها، همچنان می‌توانند در زندگی ما کاربرد داشته باشند.
یکی از کلماتی که در نهج‌البلاغه بارها تکرار شده، واژه «تقوا» است. امیرالمؤمنین(ع) در خطبه‌های مختلف، مردم را به رعایت تقوا سفارش کردند و از آن به‌عنوان عاملی برای نجات، سعادت و رهایی انسان از آسیب‌ها یاد می‌کنند. اما با وجود این تأکید فراوان، شاید هنوز برداشت دقیقی از معنای تقوا نداشته باشیم.
وقتی صحبت از تقوا می‌شود، معمولاً اولین چیزی که به ذهن می‌رسد پرهیزکاری و دوری از گناه است؛ اما آیا تقوا فقط به معنای دوری از برخی لذت‌ها و محدود کردن خواسته‌های انسان است؟ آیا برای باتقوا بودن باید از جامعه و زندگی فاصله گرفت؟ و مهم‌تر از همه، آیا تقوا آزادی انسان را محدود می‌کند یا اتفاقاً به او کمک می‌کند آزادتر زندگی کند؟
این پرسش‌ها زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که بدانیم در نگاه امیرالمؤمنین(ع)، تقوا فقط یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه جایگاه مهمی در ساختن شخصیت انسان و شکل‌گیری سبک زندگی او دارد. برای درک بهتر این مفهوم، ابتدا باید به یکی از مشهورترین خطبه‌های نهج‌البلاغه، یعنی خطبه متقین، نگاهی بیندازیم؛ خطبه‌ای که توصیف امام علی(ع) از انسان‌های باتقوا آن‌قدر تأثیرگذار بود که بنا بر نقل مشهور، همام پس از شنیدن آن جان خود را از دست داد.
همام چه شنید که جان داد؟
در نهج‌البلاغه خطبه‌ای به نام «خطبه متقین» وجود دارد. این خطبه در پاسخ به درخواست شخصی به نام همام بن شریح بیان شده است. همام از امیرالمؤمنین(ع) درخواست می‌کند که چند صفت و ویژگی از پرهیزکاران برای او توصیف کند. امام ابتدا به بیان چند جمله کوتاه درباره ویژگی‌های متقین اکتفا می‌کنند، اما همام قانع نمی‌شود و از امام می‌خواهد که بیشتر درباره آنان توضیح دهند.
در ادامه، امیرالمؤمنین(ع) سخن را آغاز می‌کنند و بیش از صد ویژگی از خصوصیات فکری، اخلاقی، معنوی و رفتاری انسان‌های باتقوا را بیان می‌کنند. این توصیف آن‌قدر تأثیرگذار است که بنا بر نقل مشهور، پس از پایان سخنان امام، همام فریادی می‌کشد و جان می‌دهد. این اتفاق نشان می‌دهد که تقوا در نگاه امام علی(ع) صرفاً یک توصیه اخلاقی ساده نیست، بلکه یک سبک زندگی و مجموعه‌ای از ویژگی‌هایی است که می‌تواند تمام ابعاد وجود انسان را تحت تأثیر قرار دهد.
تاکید امیرالمومنین(ع) بر تقوا در نهج‌البلاغه
تقوا یکی از پرتکرارترین مفاهیم نهج‌البلاغه است و امیرالمؤمنین(ع) در خطبه‌های مختلف، بارها مردم را به رعایت آن سفارش کردند. برای مثال، در خطبه ۱۸۸ نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «أُوصِیکُمْ أَیُّهَا النَّاسُ بِتَقْوَی اللَّهِ». یعنی ای مردم، شما را به تقوای الهی سفارش می‌کنم. اما تأکید امیرالمؤمنین(ع) بر تقوا تنها به این خطبه محدود نمی‌شود. ایشان در بخش‌های دیگری از نهج‌البلاغه نیز از جایگاه و اهمیت تقوا صحبت کرده‌اند.
همیشه تقوا را به معنای پرهیزکاری شنیدیم. اما گاهی این ترجمه باعث می‌شود برداشت نادرستی از آن شکل بگیرد؛ به این معنا که انسان برای باتقوا بودن باید از همه چیز و همه کس دوری کند تا در معرض گناه قرار نگیرد. اما انسان در زندگی خود وظایف اجتماعی مختلفی دارد. نمی‌تواند از جامعه فاصله بگیرد و گوشه‌نشینی را انتخاب کند
برای مثال، در خطبه ۱۶۱، امام بندگان خدا را به رعایت تقوا و اطاعت از دستورات الهی سفارش می‌کنند و آن را وسیله‌ای برای نجات انسان در آخرت می‌دانند؛ ایشان می‌فرمایند: «أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللهِ، بِتَقْوَی اللهِ وَ طَاعَتِهِ، فَإِنَّهَا النَّجَاةُ غَداً وَ الْمَنْجَاةُ أَبَداً»، بندگان خدا، شما را به تقوا سفارش می‌کنم که نجات فردا و مایه رهایی جاویدان است.
در خطبه ۱۱۴ نیز می‌فرمایند: «أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ الَّتِی هِیَ الزَّادُ وَ بِهَا الْمَعَاذُ» به این معنا که ای بندگان خدا شما را به تقوای الهی سفارش می کنم، که زاد و توشه سفر قیامت است. ایشان در این خطبه تقوا را به‌عنوان وسیله‌ای برای رسیدن به سرانجام نیک و پناهگاهی در برابر سختی‌ها و عذاب‌های الهی معرفی می‌کنند.
همچنین در خطبه ۱۵۷، امام تقوا را به قلعه‌ای محکم و نفوذناپذیر تشبیه می‌کنند؛ قلعه‌ای که انسان را در برابر خطرها حفظ می‌کند. ایشان می‌فرمایند: «اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ التَّقْوَی دَارُ حِصْنٍ»، ای بندگان خدا بدانید که تقوا، دژی محکم و شکست ناپذیر است.
در خطبه ۱۱۲ نیز به این موضوع اشاره می‌شود که تقوا دوستان خدا را تحت حمایت خود قرار می‌دهد و آنان را از تجاوز به حریم محرمات الهی بازمی‌دارد. همچنین در خطبه ۱۸۹ نیز امام تقوا را در دنیا به منزله حصار و سپر و در آخرت راه رسیدن به بهشت معرفی می‌کنند.
با کنار هم قرار دادن این سخنان می‌توان دریافت که تقوا در نگاه امیرالمؤمنین(ع) فقط یک دستور اخلاقی نیست، بلکه نیرویی درونی است که از انسان محافظت می‌کند و مسیر زندگی او را تغییر می‌دهد. اما این سؤال مطرح می‌شود که این نیروی محافظت‌کننده دقیقاً به چه معناست؟ آیا تقوا به معنای دوری از زندگی و محدود کردن خود است یا می‌توان در عین حضور در جامعه و بهره بردن از زندگی، انسانی باتقوا بود؟
آیا تقوا به معنای عزلت و دوری ازهمه چیز و همه کس است؟
همیشه تقوا را به معنای پرهیزکاری شنیدیم. اما گاهی این ترجمه باعث می‌شود برداشت نادرستی از آن شکل بگیرد؛ به این معنا که انسان برای باتقوا بودن باید از همه چیز و همه کس دوری کند تا در معرض گناه قرار نگیرد. اما آیا واقعاً چنین چیزی ممکن است؟ انسان در زندگی خود وظایف اجتماعی مختلفی دارد. نمی‌تواند از جامعه فاصله بگیرد، گوشه‌نشینی را انتخاب کند یا مانند کسی که در غار زندگی می‌کند، از ارتباط با دیگران دور بماند تا مبادا مرتکب گناه شود.
پس تقوا به معنای فرار کردن از زندگی و دوری از جامعه نیست. معنای دقیق‌تر تقوا، «خودنگهداری» و «خویشتن‌داری» است؛ یعنی انسان بتواند خودش را در برابر وسوسه‌ها، خواسته‌های نادرست و رفتارهایی که او را از مسیر درست دور می‌کنند، حفظ کند. به بیان ساده‌تر، انسان متقی، کسی نیست که هیچ‌گاه در معرض اشتباه قرار نمی‌گیرد، بلکه کسی است که در موقعیت‌های مختلف می‌تواند خودش را کنترل کند و اجازه ندهد هر خواسته و میلی بر او تسلط پیدا کند. در واقع، تقوا حالتی درونی است که انسان را وادار به مراقبت از رفتار خود وامی‌کند.
تقوا فقط مختص دین و مسائل دینی نیست
جالب است بدانیم مفهوم خودنگهداری فقط در مسائل دینی و معنوی کاربرد ندارد. انسان‌ها در زمینه‌های مختلف زندگی برای رسیدن به یک هدف ارزشمند، از انجام برخی کارها خودداری می‌کنند. برای مثال، یک خواننده یا یک ورزشکار نیز می‌توانند انسان‌های متقی باشند؛ چرا که یک خواننده برای اینکه صدای خوبی داشته باشد و حنجره‌اش آسیب نبیند، باید از خوردن بعضی مواد غذایی یا انجام برخی رفتارها خودداری کند. یا یک کشتی‌گیر برای اینکه بدن آماده‌ای برای مسابقه داشته باشد، باید تغذیه و تمرین خود را کنترل کند و از خوردن غذاهایی که ممکن است به آمادگی جسمانی او آسیب بزنند، پرهیز کند.
گاهی انسان تصور می‌کند آزاد است، چون هر کاری که دلش می‌خواهد انجام می‌دهد؛ اما در واقع اسیر خواسته‌های خودش است. کسی که تمام تصمیم‌هایش تحت تأثیر هوس‌های لحظه‌ای است، تا چه اندازه آزادی واقعی دارد؟ در چنین شرایطی، انسان به جای اینکه خودش تصمیم‌گیرنده باشد، تحت سلطه خواسته‌هایش قرار گرفته است
در هر دو مثال، فرد برای رسیدن به یک هدف مشخص، خودش را از برخی خواسته‌ها و لذت‌های کوتاه‌مدت محروم می‌کند تا به هدف بزرگ‌تری برسد. این همان مفهوم خودنگهداری در زندگی روزمره است. البته باید میان این خودکنترلی عمومی و تقوای دینی تفاوت قائل شد. تقوای دینی یعنی انسان خودش را از رفتارها و کارهایی که بر اساس معیارهای دینی نادرست و گناه شناخته شدند، حفظ کند.
آیا تقوا آزادی انسان را محدود می‌کند؟
شاید یکی از مهم‌ترین سوال‌هایی که درباره تقوا پیش بیاید، همین باشد: اگر تقوا یعنی خودداری از برخی خواسته‌ها و لذت‌ها، پس آیا باعث محدود شدن آزادی انسان نمی‌شود؟ برای پاسخ به این سؤال ابتدا باید بدانیم آزادی را چگونه تعریف می‌کنیم. شهید مطهری در کتاب «آزادی معنوی»، آزادی را عدم ایجاد مانع در راه رشد معنا می‌کند. بر اساس این نگاه، انسان باید بتواند در مسیر رشد و کمال خود حرکت کند و اسیر موانعی نباشد که او را از ادامه این مسیر بازمی‌دارند.
در اینجا باید به دو دسته مانع توجه کنیم: موانع درونی و موانع بیرونی. موانع درونی شامل هوا و هوس، حرص، خشم، غضب، طمع و خواسته‌هایی است که اگر کنترل نشوند، می‌توانند اختیار انسان را در دست بگیرند. موانع بیرونی نیز عواملی مانند فشارهای نادرست اجتماعی، سوءاستفاده دیگران و شرایطی هستند که ممکن است آزادی انسان را محدود کنند.
گاهی انسان تصور می‌کند آزاد است، چون هر کاری که دلش می‌خواهد انجام می‌دهد؛ اما در واقع اسیر خواسته‌های خودش است. کسی که نمی‌تواند در برابر خشم خود مقاومت کند، کسی که برای پول و مقام حاضر است هر کاری انجام دهد یا کسی که تمام تصمیم‌هایش تحت تأثیر هوس‌های لحظه‌ای است، تا چه اندازه آزادی واقعی دارد؟ در چنین شرایطی، انسان به جای اینکه خودش تصمیم‌گیرنده باشد، تحت سلطه خواسته‌هایش قرار گرفته است. اینجاست که تقوا به کمک انسان می‌آید. تقوا باعث می‌شود انسان بتواند در برابر این خواسته‌ها مقاومت کند و اختیار زندگی خود را در دست بگیرد.
امیرالمؤمنین(ع) در خطبه 191 تقوا را به‌عنوان سپر و وسیله‌ای برای مصونیت انسان معرفی می‌کنند. ایشان می‌فرماید: «فَانَّ التَّقْوی فِی الْیوْمِ الْحِرْزُ وَ الْجُنَّةُ وَ فی غَدٍ الطَّریقُ الَی الْجَنَّةِ»، تقوا برای شما سپر است و پناهگاه و فردا راهی است که شما را به بهشت می رساند.
همچنین برای درک بهتر این موضوع می‌توان «خانه» را مثال زد. انسان برای محافظت از خودش در برابر سرما، گرما و خطرهای بیرونی، خانه‌ای با دیوار، در و پنجره می‌سازد. حالا آیا می‌توان گفت این خانه آزادی انسان را محدود کرده؟ آیا دیوارهای خانه مانع آزادی او هستند یا از او در برابر آسیب‌ها محافظت می‌کنند؟
مسلماً خانه برای انسان نوعی مصونیت ایجاد می‌کند. تقوا نیز چنین نقشی دارد. چیزی که انسان را از یک خطر حفظ می‌کند، لزوماً محدودیت نیست؛ بلکه می‌تواند نوعی مصونیت باشد. بنابراین، تقوا نه‌تنها آزادی انسان را از بین نمی‌برد، بلکه او را از بندگی خواسته‌ها و وابستگی‌های نادرست آزاد می‌کند و زمینه‌ساز حریت و آزادی او می‌شود.
تقوا چه چیزی به زندگی ما اضافه می‌کند؟
تقوا فقط به زندگی اخروی انسان مربوط نمی‌شود، بلکه آثار آن در همین دنیا نیز قابل مشاهده است. در قرآن کریم و نهج‌البلاغه به آثار مختلفی برای تقوا اشاره شده که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به رستگاری، بصیرت، تشخیص حق از باطل و گشایش در مشکلات اشاره کرد.
۱. تقوا؛ راه رسیدن به رستگاری
در آیه ۱۸۹ سوره بقره می‌خوانیم: «وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»، یعنی تقوای الهی پیشه کنید، باشد که رستگار شوید.
بر اساس این آیه، تقوا یکی از راه‌های رسیدن انسان به رستگاری و سعادت است. انسان با مراقبت از رفتار و تصمیم‌های خود، مسیر زندگی‌اش را به سمتی هدایت می‌کند که به سعادت نزدیک‌تر شود.
۲. تقوا؛ وسیله تشخیص حق از باطل
یکی دیگر از آثار مهم تقوا، بصیرت و قدرت تشخیص است.
در آیه ۲۹ سوره انفال آمده است: «إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقَانًا»، یعنی اگر تقوای الهی پیشه کنید، خداوند برای شما نیروی تشخیص حق از باطل قرار می‌دهد.
اما چطور تقوا باعث افزایش قدرت تشخیص انسان می‌شود؟ وقتی هوا و هوس‌هایی مانند خشم، حرص، طمع و حسادت از اعتدال خارج شوند، بر انسان غلبه پیدا می‌کنند، عقل و قدرت تصمیم‌گیری او تحت تأثیر قرار می‌گیرد. دیگر انسان صدای عقل خود را نمی‌شنود و ممکن است حق را نادیده بگیرد.
چراغ عقل خاموش می‌شود و نمی‌تواند پرتوافکنی کند. گاهی انسان آن‌قدر تحت تأثیر خواسته‌های خودش قرار می‌گیرد که دیگر نمی‌تواند واقعیت‌ها را همان‌طور که هستند ببیند. اما تقوا به انسان کمک می‌کند این خواسته‌ها را کنترل کند و اجازه ندهد آن‌ها جای عقل و منطق او را بگیرند.
در روایتی نیز از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که اگر کسی چهل روز برای خدا خالصانه عمل کند، چشمه‌های حکمت از دلش بر زبانش جاری می‌شود. این روایت نیز بر ارتباط میان پاکی درون و رسیدن به حکمت تأکید دارد.
تقوا؛ راه خروج از مشکلات و بن‌بست‌ها
یکی دیگر از آثار تقوا، فراهم شدن راه نجات در شرایط سخت زندگی است.
در آیه ۲ سوره طلاق می‌خوانیم: «وَمَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا»، یعنی هرکس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه خروجی برای او قرار می‌دهد.
همچنین در آیه ۴ همین سوره آمده است: «وَمَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ یُسْرًا»، یعنی هرکس تقوای الهی پیشه کند، خداوند کارش را برای او آسان می‌کند.
این آیات نشان می‌دهند که تقوا می‌تواند در شرایط دشوار، زمینه‌ساز گشایش و پیدا شدن راه‌حل باشد. البته این به معنای آن نیست که انسان باتقوا هیچ‌گاه با مشکل و سختی روبه‌رو نمی‌شود، بلکه به این معناست که تقوا به او کمک می‌کند در مواجهه با مشکلات، مسیر درست را پیدا کند و از بن‌بست‌ها عبور کند. در واقع، تقوا کمک می‌کند انسان در شرایط پیچیده و دشوار، قدرت تشخیص و تصمیم‌گیری خود را از دست ندهد.
در نهایت، با نگاهی به سخنان امیرالمؤمنین(ع) در نهج‌البلاغه می‌توان به این نتیجه رسید که تقوا فقط به معنای پرهیز از گناه یا دوری از برخی لذت‌های زندگی نیست، بلکه نوعی خودنگهداری و مراقبت از خویشتن است. انسان باتقوا کسی نیست که از جامعه و زندگی فاصله بگیرد، بلکه کسی است که در دل همین زندگی، بتواند خواسته‌ها و رفتارهای خود را مدیریت کند و اجازه ندهد هر میل و هوسی برای او تصمیم بگیرد.
شاید در نگاه اول، خودداری از برخی خواسته‌ها محدودیت به نظر برسد، اما باید دید این خودداری انسان را از چه چیزی محروم می‌کند و در مقابل، چه چیزی به او می‌بخشد. تقوا انسان را از بندگی پول، مقام، شهرت و هوا و هوس آزاد می‌کند و به او قدرت انتخاب و تصمیم‌گیری می‌دهد.
بنابراین، تقوا را نباید مانعی در مسیر آزادی دید؛ بلکه می‌توان آن را یکی از راه‌های رسیدن به آزادی واقعی معرفی کرد. همان‌طور که امیرالمؤمنین(ع) بارها در نهج‌البلاغه بر آن تأکید کردند، تقوا سپری برای محافظت از انسان در برابر آسیب‌هاست؛ سپری که نه‌تنها او را از لغزش‌ها حفظ می‌کند، بلکه مسیر رشد، آگاهی و سعادت را نیز برایش هموار می‌سازد.
منبع:
کتاب «نهج‌البلاغه جوانان» جلد۲/ نشر نشان/ محمدحسین دانشوند
کتاب «ده گفتار» / انتشارات صدرا / متفکر شهید مرتضی مطهری
نظر شما